1
دانشجوی دکتری حکمت متعالیه، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران.
2
استادیار گروه فلسفه و حکمت اسلامی، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران.
AHI/ahi.2025.2925.1105
چکیده
جلال الدین سیوطی که از اندیشمندان بزرگ مسلمان به شمار میآید، رساله مختصر و مفیدی با عنوان «الْقَوْلُ الْأَشْبَهُ فِی حَدِیثِ مَنْ عَرَفَ نَفْسَهُ فَقَدْ عَرَفَ رَبَّهُ» نگاشته است. از آنجا که رساله یادشده به آموزه بلند «معرفت نفس» و حدیث شریف مذکور پرداخته و شامل جنبههای حکمی و فلسفی متعددی است، پژوهش حاضر به بررسی تحلیلی- توصیفی این رساله میپردازد. رساله در سه بخش سند حدیث، وجوه دلالت حدیث، و امکان شناخت نفس سامان یافته است. یافتههای تحقیق حکایت از آن دارد که نظر سیوطی درباره «عدم صحت سند حدیث» مردود است. دیدگاه او درباره «عدم امکان شناخت نفس» ناقص است، زیرا وی به حیثیات مختلف معرفتشناختی نفس نظر نداشته است. و در «وجوه دلالی حدیث»، بیشتر ملازماتی که میان شناخت نفس و شناخت رب برقرار نموده، براساس مبانی فلسفی و حکمی قابل دفاع میباشد. نوشتار حاضر، در پرتو واکاوی رساله یادشده، ضمن آشکارنمودن وجوه متعدد کاربست معرفت نفس در معرفت رب، به یک تقسیمبندی بدیع در تبیین «رابطه معرفت نفس و معرفت رب» رهنمون گشته است.
)