نجات و سعادت به مثابه امری وجودی، تحلیلی فراترکیب در اندیشه اسلامی

علوی, سید محمد کاظم; دهقانی, فرزاد; رستگار, عاطفه

doi:AHI/ahi.2026.3450.1156

نجات و سعادت به مثابه امری وجودی، تحلیلی فراترکیب در اندیشه اسلامی

نوع مقاله : مقاله علمی_پژوهشی

نویسندگان

¹ دانشیار فلسفه و کلام اسلامی، گروه فلسفه و حکمت اسلامی، عضو هسته پژوهشی مطالعات سلامت، دانشگاه حکیم سبزواری، سبزوار، ایران.

² دانشگاه حکیم سبزواری

³ گروه فلسفه و کلام اسلامی، واحد سبزوار، دانشگاه آزاد اسلامی، سبزوار، ایران.

AHI/ahi.2026.3450.1156

چکیده

نجات و سعادت، از بنیادی‌ترین دغدغه‌های وجودی بشر در تاریخ بوده و همواره در دل ادیان و مکاتب فکری مورد توجه قرار گرفته است. اهمیت این مسئله در مواجهه انسان با رنج، مرگ، آزادی و معنای زندگی، ضرورت پرداختن به آن را در حوزه‌های فلسفی، دینی و انسان‌شناختی دوچندان کرده است. پژوهش حاضر با رویکرد سنتزپژوهی و تحلیل فراترکیب، به دیدگاه‌های مختلف درباره چالش وجودی نجات، مبانی هستی شناسی،انسان شناسی و معرفت شناسی فلسفه اسلامی و فرایند دستیابی به آن پرداخته است. در این مسیر، سه رویکرد اصلی در تاریخ اندیشه دینی- انحصارگرایی، شمول‌گرایی و پلورالیسم- مورد تحلیل قرار گرفته و در برابر آن‌ها، نظریه‌های اسلامی همچون «حقیقت مشترک» علامه طباطبایی و «شمول‌گرایی فراگیر» ملاصدرا، به‌عنوان رویکردهایی مبتنی بر مبانی فلسفی اسلامی، تبیین شده‌اند. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که نجات در نگاه اسلامی، امری تشکیکی و دارای مراتب است که از مسیر شناخت، ایمان، عشق، عمل صالح و قرب الهی حاصل می‌شود. این فرایند، با حفظ اصول بنیادین دین، امکان رشد و بهره‌مندی از نجات را برای همه انسان‌ها فراهم می‌سازد. در مقابل، اگزیستانسیالیسم با تأکید بر آزادی، تنهایی و خلق معنا، نجات را به‌مثابه مواجهه آگاهانه با رنج تعریف می‌کند، اما با چالش‌هایی چون فقدان معیارهای جهان‌شمول و نفی فطرت، از الهیات اسلامی فاصله می‌گیرد. در نهایت، پژوهش حاضر با ترسیم فرایندی کاربردی و قابل تطبیق با شرایط زمان و مکان، امکان بهره‌گیری از آموزه‌های نجات‌بخش اسلام را فراهم می‌سازد و راهی نو برای پاسخ به یکی از عمیق‌ترین نیازهای انسان، یعنی نجات و سعادت، ارائه می دهد

کلیدواژه‌ها